Δυσκολίες στις σχέσεις

Οι σχέσεις είναι από τα πιο σημαντικά και ταυτόχρονα από τα πιο δύσκολα πεδία της ανθρώπινης ζωής.

Μέσα στις σχέσεις αναζητούμε αγάπη, ασφάλεια, αναγνώριση, οικειότητα, αποδοχή. Όμως μέσα στις σχέσεις συναντάμε επίσης φόβο, θυμό, ζήλια, απογοήτευση, εξάρτηση, απόσταση, σύγκρουση και πόνο.

Πολλοί άνθρωποι ξεκινούν ψυχοθεραπεία επειδή νιώθουν ότι κάτι επαναλαμβάνεται στις σχέσεις τους. Μπορεί να επιλέγουν ανθρώπους που δεν είναι διαθέσιμοι. Να φοβούνται υπερβολικά την εγκατάλειψη. Να απομακρύνονται όταν μια σχέση αρχίζει να γίνεται πιο κοντινή. Να μένουν σε σχέσεις που τους πληγώνουν. Να δυσκολεύονται να εμπιστευτούν. Να νιώθουν ότι ζητούν πολλά ή, αντίθετα, ότι δεν ζητούν σχεδόν τίποτα.

Μπορεί να αναρωτιούνται:

• «Γιατί διαλέγω πάντα λάθος ανθρώπους;»
• «Γιατί φοβάμαι τόσο ότι θα με αφήσουν;»
• «Γιατί απομακρύνομαι όταν κάποιος με πλησιάζει;»
• «Γιατί επαναλαμβάνω τα ίδια μοτίβα, ενώ ξέρω ότι με πληγώνουν;»

Αυτές οι ερωτήσεις δεν είναι απλές. Και συνήθως δεν απαντιούνται με γρήγορες συμβουλές. Οι σχέσεις μας δεν διαμορφώνονται μόνο από αυτό που λογικά ξέρουμε ότι θέλουμε. Διαμορφώνονται και από βαθύτερους τρόπους σύνδεσης, φόβους και τρόπους προστασίας, που έχουν ιστορία.

Δεν είναι μόνο θέμα επιλογής του «λάθος ανθρώπου»

Όταν κάποιος πονάει επανειλημμένα στις σχέσεις του, συχνά θυμώνει με τον εαυτό του.

• «Πάλι τα ίδια έκανα».
• «Δεν μαθαίνω ποτέ».
• «Γιατί δεν φεύγω;»
• «Γιατί με ελκύουν άνθρωποι που δεν μου κάνουν καλό;»
• «Γιατί δεν μπορώ να είμαι ήρεμος σε μια σχέση;»

Αυτή η αυτοκατηγορία μπορεί να γίνει πολύ βαριά. Όμως τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις δεν σημαίνουν ότι ο άνθρωπος είναι ανόητος, αδύναμος ή ότι «του αρέσει να υποφέρει». Συνήθως σημαίνουν ότι κάτι γνώριμο ενεργοποιείται ξανά.

Μπορεί μια σχέση να μας πληγώνει, αλλά ταυτόχρονα να μας φαίνεται παράξενα οικεία. Μπορεί να ξέρουμε ότι δεν μας κάνει καλό, αλλά μέσα της να αναγνωρίζουμε έναν παλιό τρόπο να υπάρχουμε: να προσπαθούμε περισσότερο, να φοβόμαστε την εγκατάλειψη, να μην ζητάμε, να ανεχόμαστε, να αποσυρόμαστε, να αποδεικνύουμε την αξία μας ή να κρατάμε τον έλεγχο.

Το γνώριμο δεν είναι πάντα υγιές. Αλλά πολλές φορές μοιάζει ασφαλές, ακριβώς επειδή είναι γνώριμο.

Ο φόβος εγκατάλειψης

Ένα πολύ συχνό μοτίβο στις σχέσεις είναι ο φόβος εγκατάλειψης. Ο άνθρωπος μπορεί να αγχώνεται έντονα όταν ο άλλος αργεί να απαντήσει, όταν χρειάζεται χώρο, όταν δεν δείχνει την ίδια διαθεσιμότητα ή όταν υπάρχει κάποια απόσταση.

Μια μικρή αλλαγή στη συμπεριφορά του άλλου μπορεί να βιώνεται σαν απειλή. Όχι απλώς ως «ίσως είναι απασχολημένος», αλλά ως:

• «Με βαρέθηκε».
• «Θα φύγει».
• «Κάτι έκανα λάθος».
• «Δεν είμαι αρκετός».
• «Θα με αφήσει, όπως φοβόμουν».

Σε τέτοιες στιγμές, το παρόν φορτίζεται με κάτι πολύ μεγαλύτερο από το ίδιο το γεγονός. Ο άνθρωπος τότε μπορεί να προσκολληθεί, να ζητήσει συνεχώς επιβεβαίωση, να γίνει καχύποπτος, να θυμώσει, να ελέγξει ή να προσπαθήσει απεγνωσμένα να αποκαταστήσει την εγγύτητα. Όχι επειδή θέλει να πιέσει τον άλλον, αλλά επειδή μέσα του έχει ενεργοποιηθεί ένας πολύ βαθύς φόβος: ότι η σχέση μπορεί να χαθεί.

Ο φόβος της οικειότητας

Υπάρχει όμως και το αντίθετο μοτίβο: ο φόβος της οικειότητας.

Κάποιος μπορεί να επιθυμεί βαθιά μια σχέση, αλλά όταν ο άλλος πλησιάζει πραγματικά, να αρχίζει να νιώθει πίεση, ασφυξία ή απειλή. Μπορεί να βρίσκει ξαφνικά ελαττώματα στον άλλον, να απομακρύνεται, να γίνεται ψυχρός, να χάνει την επιθυμία του ή να νιώθει ότι θέλει να φύγει.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν θέλει σχέση. Μπορεί να σημαίνει ότι η εγγύτητα έχει συνδεθεί μέσα του με κίνδυνο: ότι θα χάσει την ελευθερία του, ότι θα εξαρτηθεί, ότι θα εκτεθεί, ότι θα πληγωθεί ή ότι ο άλλος θα αποκτήσει υπερβολική δύναμη πάνω του.

Μερικές φορές ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να έχει και τα δύο: να φοβάται την εγκατάλειψη, αλλά και να φοβάται την οικειότητα. Να θέλει πολύ τον άλλον όταν τον νιώθει μακριά, αλλά να δυσκολεύεται όταν τον νιώθει κοντά.

Οι σχέσεις ως επανάληψη παλιών εμπειριών

Οι πρώτες σχέσεις της ζωής μας δεν καθορίζουν ντετερμινιστικά το μέλλον μας, αλλά αφήνουν ίχνη. Μέσα από αυτές μαθαίνουμε, συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουμε, τι να περιμένουμε από τους άλλους και από τον εαυτό μας μέσα στις σχέσεις.

• Αν η ανάγκη μας θα ακουστεί ή θα ενοχλήσει.
• Αν ο θυμός επιτρέπεται ή καταστρέφει τη σχέση.
• Αν η αγάπη είναι σταθερή ή πρέπει συνεχώς να την κερδίζουμε.
• Αν η εγγύτητα είναι ασφαλής ή επικίνδυνη.
• Αν μπορούμε να είμαστε αληθινοί ή πρέπει να προσαρμοστούμε για να μη χάσουμε τον άλλον.

Αυτά τα πρώιμα βιώματα δεν μένουν απλώς ως αναμνήσεις. Μπορούν να γίνουν εσωτερικοί χάρτες. Χωρίς να το επιλέγουμε συνειδητά, μπορεί να μπαίνουμε στις νέες σχέσεις με παλιές προσδοκίες: ότι θα μας απορρίψουν, ότι πρέπει να προσπαθήσουμε πολύ για να μας αγαπήσουν, ότι αν δείξουμε ανάγκη θα μας θεωρήσουν αδύναμους, ότι αν θυμώσουμε ο άλλος θα φύγει, ότι αν αφεθούμε θα πληγωθούμε.

Έτσι, μερικές φορές δεν σχετιζόμαστε μόνο με τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας. Σχετιζόμαστε και με όσα έχουμε μάθει να φοβόμαστε.

Γιατί το γνώριμο μας τραβάει;

Ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα είναι γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να έλκεται από σχέσεις που τελικά τον πληγώνουν.

Η απάντηση δεν είναι ότι θέλει να πονάει. Συχνά, το γνώριμο έχει μια βαθιά ψυχική δύναμη. Αν κάποιος έχει μάθει από νωρίς να προσπαθεί για την αγάπη, μπορεί να τον ελκύουν άνθρωποι από τους οποίους πρέπει πάλι να προσπαθήσει για να πάρει λίγη διαθεσιμότητα. Αν έχει μάθει ότι η σχέση συνοδεύεται από απόσταση, μπορεί η σταθερότητα να του φαίνεται αρχικά βαρετή ή ξένη. Αν έχει μάθει ότι πρέπει να αποδεικνύει την αξία του, μπορεί να έλκεται από ανθρώπους που δεν του δίνουν εύκολα επιβεβαίωση.

Μέσα σε τέτοιες σχέσεις υπάρχει πόνος, αλλά υπάρχει και μια παλιά ελπίδα: «Αυτή τη φορά θα τα καταφέρω». «Αυτή τη φορά θα με διαλέξουν». «Αυτή τη φορά θα αλλάξει». «Αυτή τη φορά θα πάρω την αγάπη που δεν πήρα».

Έτσι, μια νέα σχέση μπορεί ασυνείδητα να κουβαλά την επιθυμία να διορθωθεί κάτι παλιό. Μόνο που, αντί να διορθώνεται, συχνά επαναλαμβάνεται.

Άμυνες μέσα στις σχέσεις

Όταν μια σχέση αγγίζει κάτι ευάλωτο μέσα μας, συχνά ενεργοποιούνται άμυνες. Οι άμυνες δεν είναι κάτι «κακό». Είναι τρόποι προστασίας. Κάποτε μπορεί να ήταν απαραίτητοι. Όμως όταν γίνονται αυτόματοι και άκαμπτοι, μπορεί να δυσκολεύουν την επαφή.

• Κάποιος μπορεί να αποσύρεται όταν πληγώνεται, αντί να μιλήσει.
• Κάποιος άλλος μπορεί να επιτίθεται πρώτος, για να μη νιώσει ευάλωτος.
• Κάποιος μπορεί να ειρωνεύεται, για να μην δείξει ότι πονάει.
• Κάποιος μπορεί να γίνεται υπερβολικά διαθέσιμος, για να μη χάσει τον άλλον.
• Κάποιος μπορεί να ελέγχει, επειδή η αβεβαιότητα τον τρομάζει.
• Κάποιος μπορεί να λέει «δεν με νοιάζει», ενώ στην πραγματικότητα τον νοιάζει πάρα πολύ.

Πολλές δυσκολίες στις σχέσεις δεν προκύπτουν επειδή οι άνθρωποι δεν έχουν συναισθήματα. Προκύπτουν επειδή τα συναισθήματα είναι τόσο έντονα ή τόσο τρομακτικά, που χρειάζεται να κρυφτούν πίσω από άμυνες. Το πρόβλημα είναι ότι οι άμυνες που μας προστατεύουν από τον πόνο, συχνά μας προστατεύουν και από την οικειότητα.

Όταν η σχέση γίνεται πεδίο ελέγχου

Σε αρκετές σχέσεις, το άγχος και η ανασφάλεια μετατρέπονται σε ανάγκη ελέγχου. Ο άνθρωπος προσπαθεί να ελέγξει τι νιώθει ο άλλος, τι σκέφτεται, πόσο διαθέσιμος είναι, αν θα φύγει, αν λέει την αλήθεια, αν τον αγαπά αρκετά.

Ο έλεγχος συχνά εμφανίζεται όταν η εμπιστοσύνη μοιάζει επικίνδυνη. Αν δεν μπορώ να εμπιστευτώ ότι η σχέση αντέχει, προσπαθώ να τη διασφαλίσω. Αν δεν μπορώ να αντέξω την αβεβαιότητα, προσπαθώ να την εξαφανίσω. Αν φοβάμαι ότι θα πληγωθώ, προσπαθώ να προλάβω τον πόνο.

Όμως όσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να ελέγξει τη σχέση, τόσο περισσότερο η σχέση χάνει την ελευθερία και τη ζωντάνια της. Ο έλεγχος δεν δημιουργεί πραγματική ασφάλεια. Δημιουργεί προσωρινή ανακούφιση. Η βαθύτερη ασφάλεια χτίζεται όταν μπορεί κανείς να αντέξει την αβεβαιότητα της σχέσης χωρίς να χρειάζεται να την καταστρέψει ή να την φυλακίσει.

Ζήλια, σύγκριση και φόβος απόρριψης

Η ζήλια είναι ένα ακόμη συχνό θέμα στις σχέσεις. Μπορεί να εμφανίζεται ως φόβος ότι ο άλλος θα προτιμήσει κάποιον άλλον, ότι δεν είμαστε αρκετοί, ότι θα αντικατασταθούμε ή ότι η αγάπη του άλλου δεν είναι σταθερή.

Η ζήλια δεν είναι πάντα απλώς «παράλογη». Μπορεί να συνδέεται με βαθύτερες ανασφάλειες, παλιά βιώματα απόρριψης, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή εμπειρίες όπου η αγάπη πράγματι ήταν ασταθής, ανταγωνιστική ή απρόβλεπτη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ζήλια πρέπει να δικαιολογεί ελεγκτικές ή πιεστικές συμπεριφορές. Σημαίνει όμως ότι, αν θέλουμε να την καταλάβουμε, χρειάζεται να δούμε τι φόβο κουβαλά.

Πίσω από τη ζήλια μπορεί να υπάρχει η ερώτηση: «Μπορώ να πιστέψω ότι είμαι αρκετός για να μείνει κάποιος μαζί μου;»

Γιατί δεν αρκούν οι συμβουλές σχέσεων;

Όταν κάποιος δυσκολεύεται στις σχέσεις, συχνά ακούει συμβουλές: «Φύγε». «Μη δίνεις τόσα». «Βάλε όρια». «Μην κολλάς». «Μην ασχολείσαι». «Βρες κάποιον που να σε εκτιμά».

Πολλές από αυτές τις συμβουλές μπορεί να είναι λογικές. Το πρόβλημα είναι ότι ο άνθρωπος συχνά τις ξέρει ήδη. Ξέρει ότι μια σχέση τον πληγώνει. Ξέρει ότι πρέπει να βάλει όρια. Ξέρει ότι δεν του κάνει καλό να περιμένει από κάποιον που δεν είναι διαθέσιμος. Ξέρει ότι η ζήλια ή ο έλεγχος χαλάνε τη σχέση.

Αλλά το να ξέρει κάτι λογικά δεν σημαίνει ότι μπορεί και να το ζήσει διαφορετικά. Η ψυχοθεραπεία δεν δίνει απλώς οδηγίες για το τι πρέπει να κάνει κανείς. Βοηθά να καταλάβει γιατί, ενώ ξέρει, δεν μπορεί να αλλάξει.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να δει τα μοτίβα του όχι με ντροπή, αλλά με περιέργεια και κατανόηση.

Αντί να λέει απλώς «πάλι τα ίδια έκανα», μπορεί να αρχίσει να αναρωτιέται:

• Τι ακριβώς επαναλαμβάνεται;
• Πότε αρχίζει να συμβαίνει;
• Τι είδους ανθρώπους επιλέγω ή αποφεύγω;
• Τι με ελκύει σε αυτούς;
• Τι φοβάμαι όταν μια σχέση γίνεται πιο κοντινή;
• Τι φοβάμαι όταν ο άλλος απομακρύνεται;
• Πώς αντιδρώ όταν νιώθω απόρριψη, θυμό ή ανάγκη;
• Ποια παλιά εμπειρία μοιάζει να ξαναζωντανεύει;
• Τι δεν μπορώ να ζητήσω ευθέως;
• Τι προσπαθώ να προστατεύσω;

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει ότι οι αντιδράσεις του έχουν νόημα. Μπορεί να μην τον βοηθούν πια, αλλά κάποτε ίσως τον βοήθησαν να αντέξει. Αυτή η κατανόηση δεν είναι δικαιολογία για να παραμείνουν όλα ίδια. Είναι η αρχή της αλλαγής.

Γιατί ό,τι παραμένει ασυνείδητο, συχνά επαναλαμβάνεται. Ό,τι όμως μπορεί να ειπωθεί, να παρατηρηθεί και να κατανοηθεί, αρχίζει σταδιακά να γίνεται λιγότερο αναγκαστικό.

Η θεραπευτική σχέση ως χώρος κατανόησης των σχέσεων

Στη σχεσιακή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, οι δυσκολίες στις σχέσεις δεν συζητιούνται μόνο θεωρητικά. Είναι αναμενόμενο ότι θα εμφανιστούν και μέσα στην ίδια τη θεραπευτική σχέση.

Ένας άνθρωπος που φοβάται την απόρριψη μπορεί να φοβάται ότι θα τον κρίνει και ο θεραπευτής. Ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να ζητήσει μπορεί να δυσκολεύεται να πει τι χρειάζεται και στη θεραπεία. Ένας άνθρωπος που αποσύρεται όταν πληγώνεται μπορεί να αποσύρεται και όταν κάτι τον αγγίζει στη θεραπευτική σχέση. Ένας άνθρωπος που προσπαθεί πάντα να είναι ευχάριστος μπορεί να προσπαθεί να είναι και «καλός θεραπευόμενος».

Αυτά δεν είναι αποτυχίες της θεραπείας. Είναι πολύτιμο υλικό. Η θεραπευτική σχέση μπορεί να γίνει ένας ασφαλής χώρος όπου ο άνθρωπος παρατηρεί ζωντανά τον τρόπο που σχετίζεται. Όχι για να κριθεί, αλλά για να κατανοηθεί.

Και μέσα από αυτή τη νέα σχέση, μπορεί σταδιακά να δοκιμάσει κάτι διαφορετικό. Να μείνει αντί να φύγει. Να μιλήσει αντί να αποσυρθεί. Να εκφράσει θυμό χωρίς να καταστρέψει τη σχέση. Να δείξει ανάγκη χωρίς να νιώσει ότι χάνει την αξία του. Να αναγνωρίσει τον φόβο του χωρίς να καθοδηγείται από αυτόν.

Στη σχέση με τον θεραπευτή, ο άνθρωπος μαθαίνει μέσω του rupture and repair ότι μια ρωγμή δεν σημαίνει τέλος στη σχέση. Η επανόρθωση, όταν ο θεραπευόμενος επιμείνει και προσπαθήσει να επιδιορθώσει στη σχέση του με τον θεραπευτή οτιδήποτε δύσκολο έχει προκύψει ανάμεσά τους, είναι ένας από τους σημαντικούς τρόπους με τους οποίους επιτυγχάνεται ουσιαστική αλλαγή.

Το να αντέξεις το δύσκολο συναίσθημα, να μη φύγεις, και να το αντιμετωπίσεις μαζί με αυτόν που στο προκάλεσε, σε ένα πλαίσιο που σου υπόσχεται ασφάλεια και λειτουργεί για το δικό σου θεραπευτικό όφελος, είναι κάτι μοναδικό στη θεραπευτική σχέση. Είναι μια σχέση δοκιμαστική, επιδιορθωτική. Μια σχέση που δεν έχει σκοπό να αντικαταστήσει τις πραγματικές σχέσεις, αλλά να προετοιμάσει για αυτές.

Η αλλαγή στις σχέσεις αρχίζει από την κατανόηση

Πολλοί άνθρωποι εύχονται να βρουν απλώς τον «σωστό άνθρωπο» και να αλλάξουν όλα. Και πράγματι, οι σχέσεις που επιλέγουμε έχουν σημασία. Δεν είναι όλες οι σχέσεις κατάλληλες, ασφαλείς ή φροντιστικές.

Όμως η αλλαγή στις σχέσεις δεν αρχίζει μόνο όταν βρούμε έναν διαφορετικό άνθρωπο. Αρχίζει και όταν αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τον δικό μας τρόπο να σχετιζόμαστε: πώς επιλέγω, πώς πλησιάζω, πώς απομακρύνομαι, πώς ζητώ, πώς φοβάμαι, πώς προστατεύομαι, πώς επαναλαμβάνω κάτι που γνωρίζω ακόμη κι αν με πονά.

Η ψυχοθεραπεία δεν υπόσχεται ότι οι σχέσεις θα γίνουν ποτέ απλές. Οι σχέσεις πάντα θα περιέχουν αβεβαιότητα, ευαλωτότητα και κίνδυνο. Όμως μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να μη ζει τις σχέσεις του μόνο μέσα από παλιούς φόβους και αυτόματες άμυνες.

Να σχετίζομαι με περισσότερη ελευθερία

Ο στόχος δεν είναι να μη χρειαζόμαστε τους άλλους. Ούτε να γίνουμε άτρωτοι, ανεξάρτητοι από κάθε ανάγκη ή πάντα ήρεμοι μέσα στις σχέσεις. Η ανάγκη για σχέση είναι βαθιά ανθρώπινη.

Ο στόχος είναι να μπορούμε να σχετιζόμαστε με περισσότερη ελευθερία.

• Να μπορούμε να πλησιάζουμε χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας.
• Να μπορούμε να απομακρυνόμαστε χωρίς να καταστρέφουμε τη σχέση.
• Να μπορούμε να ζητάμε χωρίς να ντρεπόμαστε.
• Να μπορούμε να βάζουμε όρια χωρίς να νιώθουμε ότι γινόμαστε κακοί.
• Να μπορούμε να αντέχουμε την αβεβαιότητα χωρίς να καταφεύγουμε αμέσως στον έλεγχο.
• Να μπορούμε να αγαπάμε χωρίς να επαναλαμβάνουμε διαρκώς τον ίδιο παλιό πόνο.

Δεν επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις επειδή «δεν μάθαμε το μάθημά μας». Συχνά τα επαναλαμβάνουμε επειδή μέσα τους αναγνωρίζουμε κάτι παλιό, γνώριμο και βαθιά φορτισμένο.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει αυτό το γνώριμο να γίνει συνειδητό. Και όταν κάτι γίνεται συνειδητό, δεν εξαφανίζεται μαγικά, αλλά παύει σιγά σιγά να μας οδηγεί με τον ίδιο αναγκαστικό τρόπο.

Τότε οι σχέσεις μπορούν να γίνουν όχι μόνο πεδίο επανάληψης, αλλά και πεδίο αλλαγής και βαθιάς προσωπικής ανάπτυξης.