Κρίσεις πανικού: τι μας λένε

Οι κρίσεις πανικού μπορεί να είναι πολύ τρομακτικές, αλλά μπορούν να γίνουν η αφετηρία για μια πιο ουσιαστική σχέση με τον εαυτό μας. Δείτε τι συμβαίνει και πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία.

Μια κρίση πανικού μπορεί να είναι μια από τις πιο τρομακτικές ψυχικές και σωματικές εμπειρίες. Συχνά εμφανίζεται ξαφνικά, με έντονο φόβο και σωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, δύσπνοια, σφίξιμο στο στήθος, ζάλη, τρέμουλο, εφίδρωση, ναυτία ή αίσθηση ότι «κάτι κακό θα συμβεί». Ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει ότι χάνει τον έλεγχο, ότι θα λιποθυμήσει, ότι παθαίνει καρδιακό επεισόδιο ή ότι «τρελαίνεται». Οι κρίσεις πανικού περιγράφονται ως ξαφνικά επεισόδια έντονου φόβου που συνοδεύονται από ισχυρές σωματικές αντιδράσεις.

Αυτό που κάνει την κρίση πανικού τόσο δύσκολη δεν είναι μόνο η έντασή της, αλλά και η αίσθηση ότι συμβαίνει χωρίς προειδοποίηση. Ο άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται στο σπίτι, στη δουλειά, στο αυτοκίνητο, σε ένα μέσο μεταφοράς ή ακόμη και σε μια στιγμή ηρεμίας, και ξαφνικά να νιώσει ότι το σώμα του μπαίνει σε κατάσταση συναγερμού.

Παρόλο που η εμπειρία είναι πολύ έντονη, η κρίση πανικού δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι αδύναμος, ότι χάνει το μυαλό του ή ότι δεν μπορεί να βοηθηθεί. Σημαίνει ότι το ψυχικό και σωματικό του σύστημα έχει φτάσει σε ένα σημείο μεγάλης έντασης και χρειάζεται κατανόηση, φροντίδα και επεξεργασία.

Χρειάζεται πρώτα ιατρικός έλεγχος;

Επειδή τα συμπτώματα μιας κρίσης πανικού μπορεί να μοιάζουν με συμπτώματα άλλων σωματικών καταστάσεων, είναι σημαντικό, ειδικά όταν συμβαίνουν για πρώτη φορά ή όταν υπάρχει έντονος πόνος στο στήθος, δύσπνοια, λιποθυμική τάση ή ασυνήθιστα συμπτώματα, να γίνεται η κατάλληλη ιατρική εκτίμηση. Αυτό δεν ακυρώνει την ψυχολογική διάσταση της κρίσης πανικού· αντίθετα, βοηθά τον άνθρωπο να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια και να μη μένει μόνος με τον φόβο του. Τα συμπτώματα κρίσης πανικού μπορεί να μοιάζουν με σοβαρά προβλήματα υγείας, και σε περίπτωση πόνου στο στήθος συνίσταται ιατρικός έλεγχος, ειδικά όταν υπάρχει ανησυχία για καρδιακό επεισόδιο.

Αφού αποκλειστούν οργανικά αίτια, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στο να καταλάβει ο άνθρωπος τι πυροδοτεί, τροφοδοτεί ή συντηρεί τις κρίσεις πανικού.

Τι είναι η κρίση πανικού;

Μπορούμε να σκεφτούμε την κρίση πανικού ως μια απότομη ενεργοποίηση του συστήματος συναγερμού του οργανισμού. Το σώμα αντιδρά σαν να υπάρχει άμεσος κίνδυνος, ακόμη κι αν εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει αντικειμενική απειλή.

Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, η αναπνοή αλλάζει, οι μύες σφίγγονται, το σώμα προετοιμάζεται για φυγή ή άμυνα. Μόνο που ο άνθρωπος δεν βλέπει μπροστά του κάποιον πραγματικό εξωτερικό κίνδυνο. Έτσι, αρχίζει συχνά να φοβάται τα ίδια τα συμπτώματα:

• «Γιατί χτυπάει έτσι η καρδιά μου;»
• «Γιατί δεν μπορώ να αναπνεύσω;»
• «Κι αν λιποθυμήσω;»
• «Κι αν πεθάνω;»
• «Κι αν χάσω τον έλεγχο;»

Αυτός ο φόβος μπορεί να δυναμώσει ακόμη περισσότερο τη σωματική ένταση. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: ένα σωματικό σύμπτωμα προκαλεί φόβο, ο φόβος αυξάνει την ένταση, η ένταση ενισχύει τα συμπτώματα, και τα συμπτώματα μοιάζουν να επιβεβαιώνουν ότι κάτι επικίνδυνο συμβαίνει.

Ο φόβος της επόμενης κρίσης

Μετά από μία ή περισσότερες κρίσεις πανικού, πολλοί άνθρωποι δεν φοβούνται μόνο την κρίση την ώρα που συμβαίνει. Αρχίζουν να φοβούνται και την πιθανότητα να ξανασυμβεί.

Αυτός ο φόβος μπορεί να γίνει από μόνος του πολύ περιοριστικός. Ο άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται:

• «Κι αν με πιάσει πάλι έξω;»
• «Κι αν συμβεί μπροστά σε άλλους;»
• «Κι αν είμαι μόνος μου;»
• «Κι αν δεν μπορέσω να φύγω;»
• «Κι αν δεν υπάρχει κάποιος να με βοηθήσει;»

Έτσι, η ζωή μπορεί να αρχίσει να οργανώνεται γύρω από την αποφυγή της κρίσης. Κάποιος μπορεί να αποφεύγει τα μέσα μεταφοράς, τους κλειστούς χώρους, την οδήγηση, τις κοινωνικές εξόδους, τα ταξίδια, τα μέρη με πολύ κόσμο ή ακόμη και καταστάσεις όπου νιώθει ότι δεν έχει εύκολη διαφυγή.

Όταν οι κρίσεις πανικού είναι επαναλαμβανόμενες και συνοδεύονται από επίμονο φόβο για νέες κρίσεις ή αλλαγές στη συμπεριφορά εξαιτίας αυτού του φόβου, μπορεί να μιλάμε για διαταραχή πανικού. Δηλαδή, επαναλαμβανόμενες και απροσδόκητες κρίσεις πανικού μαζί με συνεχή ανησυχία ή αλλαγές στη συμπεριφορά λόγω φόβου μελλοντικών κρίσεων.

Γιατί συμβαίνουν οι κρίσεις πανικού;

Δεν υπάρχει πάντα μία απλή απάντηση. Μερικές φορές η πρώτη κρίση εμφανίζεται μετά από μια περίοδο έντονου στρες, πίεσης, απώλειας, εξάντλησης ή μεγάλης αλλαγής. Άλλες φορές μοιάζει να εμφανίζεται «από το πουθενά».

Όμως το ότι δεν φαίνεται αμέσως η αιτία δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει νόημα. Συχνά ο πανικός εμφανίζεται όταν ο άνθρωπος έχει κουβαλήσει για καιρό ένταση, φόβο, θυμό, θλίψη, ανάγκες ή συγκρούσεις που δεν βρήκαν χώρο να ειπωθούν και να επεξεργαστούν.

Μπορεί ένας άνθρωπος να λειτουργεί για μεγάλο διάστημα «κανονικά», να αντέχει, να προσαρμόζεται, να μη ζητά πολλά, να ελέγχει τον εαυτό του, να μη δείχνει αδυναμία. Και κάποια στιγμή το σώμα να μιλήσει με έναν τρόπο απότομο και τρομακτικό.

Από αυτή την άποψη, η κρίση πανικού δεν είναι απλώς ένα λάθος του οργανισμού. Μπορεί να είναι ένα σήμα ότι κάτι έχει φτάσει σε οριακό σημείο. Ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί πια να συνεχίσει να αγνοεί μια εσωτερική ένταση, ακόμη κι αν δεν έχει ακόμη τις λέξεις για να την περιγράψει.

Η κρίση πανικού και η απώλεια ελέγχου

Ένα από τα πιο τρομακτικά στοιχεία της κρίσης πανικού είναι η αίσθηση απώλειας ελέγχου. Ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν ελέγχει το σώμα του, την αναπνοή του, την καρδιά του, τη σκέψη του. Αυτή η εμπειρία μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη για ανθρώπους που έχουν μάθει να βασίζονται πολύ στον έλεγχο.

Ο έλεγχος, βέβαια, δεν είναι απαραίτητα κάτι αρνητικό. Πολλές φορές είναι ένας τρόπος να νιώσουμε ασφαλείς. Να οργανώσουμε τη ζωή μας. Να αποφύγουμε το απρόβλεπτο. Να μη βρεθούμε εκτεθειμένοι, ευάλωτοι ή αβοήθητοι.

Όμως όταν ο έλεγχος γίνεται ο μοναδικός τρόπος να νιώθουμε ασφαλείς, τότε κάθε απώλειά του βιώνεται σαν απειλή. Η κρίση πανικού μπορεί να φέρνει τον άνθρωπο ακριβώς μπροστά σε αυτόν τον φόβο:

• «Τι θα συμβεί αν δεν μπορώ να τα ελέγξω όλα;»
• «Τι θα συμβεί αν φανεί ότι δεν είμαι καλά;»
• «Τι θα συμβεί αν χρειαστώ κάποιον;»

Στην ψυχοθεραπεία, αυτά τα ερωτήματα δεν αντιμετωπίζονται ως αδυναμίες. Αντιμετωπίζονται ως σημαντικά σημεία κατανόησης του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος έμαθε να προστατεύει τον εαυτό του.

Ο πανικός ως σωματική γλώσσα

Πολλές φορές δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε ή να εκφράσουμε αυτό που νιώθουμε. Μπορεί να μην επιτρέπουμε στον εαυτό μας να θυμώσει, να πενθήσει, να φοβηθεί, να ζητήσει, να αρνηθεί, να παραδεχτεί ότι δεν αντέχει άλλο.

Όταν τα συναισθήματα δεν βρίσκουν λόγια, μπορεί να βρουν διέξοδο στο σώμα.

Η κρίση πανικού μπορεί να γίνει ένας σωματικός τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός λέει:

• «Κάτι δεν πάει άλλο έτσι».
• «Κάτι με πιέζει περισσότερο απ’ όσο μπορώ να παραδεχτώ».
• «Κάτι χρειάζεται να ακουστεί».
• «Δεν μπορώ να συνεχίσω μόνο με έλεγχο και αντοχή».

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος “προκαλεί” τις κρίσεις του. Κανείς δεν επιλέγει να πάθει κρίση πανικού. Σημαίνει όμως ότι ο πανικός μπορεί να έχει ψυχική σημασία. Μπορεί να συνδέεται με βαθύτερες αγωνίες, σχέσεις, εσωτερικές συγκρούσεις, παλιά βιώματα ή τρόπους ζωής που έχουν γίνει εξαντλητικοί.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει σε πολλά επίπεδα.

Πρώτα απ’ όλα, βοηθά τον άνθρωπο να καταλάβει τι είναι αυτό που του συμβαίνει. Όταν μια κρίση πανικού μοιάζει εντελώς ανεξήγητη, γίνεται ακόμη πιο τρομακτική. Η κατανόηση μειώνει την αίσθηση χάους. Ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει τον κύκλο του πανικού, τα σωματικά σημάδια, τις σκέψεις που τον ενισχύουν και τις καταστάσεις που τον πυροδοτούν.

Παράλληλα, η θεραπεία βοηθά στο να διερευνηθεί τι βρίσκεται πίσω από τις κρίσεις. Όχι μόνο «πώς θα σταματήσει η κρίση», αλλά και:

• «Τι την κάνει απαραίτητη για τον ψυχισμό αυτή τη στιγμή;»
• «Τι δεν έχει βρει άλλο τρόπο να εκφραστεί;»
• «Ποια συναισθήματα έχουν μείνει άγνωστα ή απαγορευμένα;»
• «Ποια πίεση έχει συσσωρευτεί;»
• «Πότε έμαθα ότι πρέπει να τα ελέγχω όλα;»
• «Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν αφεθώ, αν ζητήσω, αν θυμώσω, αν πω όχι;»

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο πανικός παύει σταδιακά να είναι ένας ξένος εισβολέας. Αρχίζει να γίνεται ένα φαινόμενο που μπορεί να κατανοηθεί. Και ό,τι μπορεί να κατανοηθεί, μπορεί σιγά σιγά να αλλάξει.

Η σημασία της θεραπευτικής σχέσης

Στη σχεσιακή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, δεν εξετάζουμε μόνο το σύμπτωμα απομονωμένα. Μας ενδιαφέρει ο άνθρωπος που το βιώνει: η ιστορία του, οι σχέσεις του, οι φόβοι του, οι άμυνές του, οι τρόποι με τους οποίους έμαθε να αντέχει και να προστατεύεται.

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να κρύψει τον πανικό του, να ντραπεί γι’ αυτόν ή να τον εξηγήσει τέλεια. Μπορεί να τον φέρει όπως είναι: μπερδεμένο, τρομακτικό, σωματικό, παράλογο στην επιφάνεια αλλά βαθιά ανθρώπινο.

Μέσα σε μια σταθερή θεραπευτική σχέση, μπορεί να αρχίσει να παρατηρεί πώς σχετίζεται με τον φόβο του. Αν ντρέπεται που φοβάται. Αν θυμώνει με τον εαυτό του. Αν προσπαθεί να φανεί καλά ενώ δεν είναι. Αν δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια. Αν φοβάται ότι ο άλλος θα τον κρίνει, θα τον βαρεθεί ή θα τον εγκαταλείψει.

Αυτά δεν είναι δευτερεύοντα. Είναι συχνά μέρος του ίδιου του προβλήματος. Και μπορούν να γίνουν μέρος της θεραπείας.

Στόχος δεν είναι μόνο να σταματήσει η κρίση

Είναι απολύτως κατανοητό ότι κάποιος που παθαίνει κρίσεις πανικού θέλει πρώτα απ’ όλα να σταματήσουν. Η ανακούφιση είναι σημαντική. Κανείς δεν θέλει να ζει με τον φόβο της επόμενης κρίσης.

Όμως η ουσιαστική ψυχοθεραπευτική δουλειά δεν περιορίζεται στην εξαφάνιση του συμπτώματος. Αν μείνουμε μόνο στο «πώς δεν θα ξαναπάθω κρίση πανικού», μπορεί να χάσουμε το βαθύτερο ερώτημα: τι προσπαθεί να πει αυτός ο πανικός;

Μερικές φορές οι κρίσεις μειώνονται όταν ο άνθρωπος αρχίζει να ακούει αυτά που πριν δεν μπορούσε να ακούσει. Όταν αρχίζει να αναγνωρίζει τα όριά του. Όταν επιτρέπει στον εαυτό του να νιώσει θυμό, λύπη, ανάγκη ή φόβο χωρίς να καταρρέει. Όταν δεν χρειάζεται πια να τα ελέγχει όλα για να νιώσει ασφαλής. Όταν μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς να το βιώνει ως αδυναμία.

Πότε αξίζει να απευθυνθώ σε ψυχολόγο;

Αξίζει να αναζητήσετε βοήθεια από ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή αν οι κρίσεις πανικού επαναλαμβάνονται, αν ζείτε με τον φόβο ότι θα ξανασυμβούν, αν αρχίζετε να αποφεύγετε καταστάσεις, μέρη ή δραστηριότητες, αν περιορίζεται η καθημερινότητά σας ή αν νιώθετε ότι δεν μπορείτε να καταλάβετε μόνοι σας τι σας συμβαίνει.

Δεν χρειάζεται να περιμένετε να αρχίσει η ζωή σας να γυρίζει γύρω από τον φόβο. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να ξεκινήσει από τη στιγμή που αναγνωρίζετε ότι κάτι μέσα σας ζητά φροντίδα.

Ένα διαφορετικό βλέμμα στον πανικό

Η κρίση πανικού, όσο τρομακτική κι αν είναι, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι αδύναμος. Δεν σημαίνει ότι αποτυγχάνει. Δεν σημαίνει ότι χάνει τον εαυτό του. Μπορεί να είναι ένα έντονο σήμα ότι κάτι στον ψυχισμό και στο σώμα δεν μπορεί πια να μένει χωρίς προσοχή και επεξεργασία.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να μη μείνει μόνος απέναντι στον πανικό. Να τον καταλάβει, να τον συνδέσει με την ιστορία και τις σχέσεις του, να αναγνωρίσει τι τον τροφοδοτεί και να αρχίσει να χτίζει έναν διαφορετικό τρόπο σχέσης με τον εαυτό του.

Ο στόχος δεν είναι απλώς να σταματήσει ο πανικός. Είναι να μη χρειάζεται πια ο ψυχισμός να μιλά με τόσο τρομακτικό τρόπο για να ακουστεί.