Παιδικά βιώματα και ψυχικό τραύμα

Πολλοί άνθρωποι ξεκινούν ψυχοθεραπεία επειδή κάτι στο παρόν τους δεν εξηγείται μόνο από το παρόν.

Μπορεί να έχουν άγχος χωρίς να καταλαβαίνουν γιατί. Να δυσκολεύονται στις σχέσεις τους. Να φοβούνται την εγκατάλειψη ή την οικειότητα. Να νιώθουν ότι δεν είναι αρκετοί. Να δυσκολεύονται να βάλουν όρια. Να αντιδρούν έντονα σε καταστάσεις που λογικά μοιάζουν μικρές. Να επαναλαμβάνουν μοτίβα που τους πληγώνουν, παρόλο που θέλουν να τα αλλάξουν.

Και τότε αρχίζει να εμφανίζεται ένα ερώτημα:

«Μήπως κάτι από το παρελθόν μου συνεχίζει να με επηρεάζει;»

Το παρελθόν δεν μας καθορίζει απόλυτα. Δεν είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε για πάντα με βάση όσα μας συνέβησαν. Όμως τα παιδικά βιώματα, οι πρώτες σχέσεις, οι εμπειρίες ασφάλειας ή ανασφάλειας, φροντίδας ή παραμέλησης, αναγνώρισης ή απόρριψης, μπορούν να αφήσουν βαθιά ίχνη στον τρόπο που νιώθουμε, σχετιζόμαστε και προστατεύουμε τον εαυτό μας.

Η ψυχοθεραπεία δεν κοιτάζει το παρελθόν για να μας κρατήσει κολλημένους σε αυτό. Το κοιτάζει για να καταλάβουμε πώς συνεχίζει να ζει μέσα στο παρόν.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ψυχικό τραύμα;

Η λέξη «τραύμα» χρησιμοποιείται πολύ συχνά τα τελευταία χρόνια. Αυτό έχει βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να αναγνωρίσουν εμπειρίες που παλαιότερα δεν μπορούσαν να μπουν σε λέξεις. Ταυτόχρονα, χρειάζεται προσοχή: δεν είναι κάθε δύσκολη ή στενάχωρη εμπειρία απαραίτητα τραύμα.

Το ψυχικό τραύμα δεν αφορά μόνο το ίδιο το γεγονός, αλλά και το πώς το έζησε ο άνθρωπος, τι δυνατότητες είχε να το αντέξει, αν υπήρχε κάποιος να τον βοηθήσει να το επεξεργαστεί, και αν το βίωμα ξεπέρασε τις ψυχικές του αντοχές εκείνη τη στιγμή.

Μερικές φορές το τραύμα συνδέεται με εμφανή, έντονα γεγονότα: κακοποίηση, απώλεια, βία, σοβαρή απειλή, ακραία ανασφάλεια. Άλλες φορές όμως δεν υπάρχει ένα μόνο μεγάλο γεγονός. Υπάρχει μια επαναλαμβανόμενη εμπειρία: ένα παιδί που δεν νιώθει ότι το βλέπουν, που δεν μπορεί να μιλήσει για τα συναισθήματά του, που μεγαλώνει μέσα σε αστάθεια, κριτική, φόβο, συναισθηματική απουσία ή υπερβολικές απαιτήσεις.

Δεν είναι πάντα το «τι έγινε» με την εξωτερική έννοια. Είναι και το τι δεν μπόρεσε να γίνει:

• η παρηγοριά που δεν δόθηκε,
• η ασφάλεια που δεν υπήρξε,
• η αναγνώριση που έλειψε,
• η συναισθηματική παρουσία που δεν ήταν διαθέσιμη.

Όταν δεν συνέβη κάτι «αρκετά σοβαρό»

Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να πάρουν στα σοβαρά τον πόνο τους επειδή δεν μπορούν να εντοπίσουν κάτι ακραίο στο παρελθόν τους.

Λένε:

• «Δεν πέρασα κάτι τόσο τραγικό».
• «Οι γονείς μου έκαναν ό,τι μπορούσαν».
• «Δεν μου έλειψε κάτι πρακτικά».
• «Άλλοι είχαν πολύ χειρότερα».
• «Δεν δικαιούμαι να παραπονιέμαι».

Και όμως, ένας άνθρωπος μπορεί να έχει μεγαλώσει χωρίς εμφανή εξωτερική παραμέληση, αλλά με βαθιά συναισθηματική μοναξιά. Μπορεί να είχε φαγητό, σπίτι, σχολείο, φροντίδα σε πρακτικό επίπεδο, αλλά να μην ένιωθε ότι υπήρχε χώρος για τα συναισθήματά του. Να μην μπορούσε να φοβηθεί, να θυμώσει, να ζητήσει, να κλάψει ή να είναι ευάλωτος χωρίς να νιώσει ότι ενοχλεί, απογοητεύει ή γίνεται βάρος.

Η συναισθηματική παραμέληση είναι συχνά δύσκολο να αναγνωριστεί, γιατί δεν αφορά πάντα κάτι που έγινε. Αφορά κάτι που έλειψε. Και αυτό που έλειψε μπορεί να αφήσει εξίσου βαθύ ίχνος.

Ένα παιδί δεν χρειάζεται μόνο προστασία και πρακτική φροντίδα. Χρειάζεται και συναισθηματική ανταπόκριση. Χρειάζεται να νιώθει ότι κάποιος το βλέπει, το ακούει, το αντέχει και το βοηθά να καταλάβει αυτό που νιώθει.

Όταν αυτό λείπει, το παιδί μπορεί να μάθει να αποκόβεται από τις ανάγκες του. Να γίνεται υπερβολικά υπεύθυνο. Να μη ζητά. Να μη δυσκολεύει τους άλλους. Να προσπαθεί να είναι «καλό», «ήσυχο», «δυνατό» ή «εύκολο».

Αυτοί οι τρόποι μπορεί κάποτε να το βοήθησαν να επιβιώσει ψυχικά. Αργότερα όμως μπορεί να γίνουν μία φυλακή.

Το παρελθόν μέσα στο σώμα

Τα παιδικά βιώματα δεν μένουν μόνο ως αναμνήσεις. Μπορούν να εγγραφούν και στον τρόπο που το σώμα αντιδρά.

Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε περιβάλλον απρόβλεπτο μπορεί ως ενήλικας να βρίσκεται συνεχώς σε εσωτερική επιφυλακή. Να περιμένει ότι κάτι θα πάει στραβά, ακόμα κι όταν όλα φαίνονται ήρεμα. Να δυσκολεύεται να χαλαρώσει. Να σκανάρει τις διαθέσεις των άλλων. Να προσπαθεί να προλάβει συγκρούσεις, απορρίψεις ή κινδύνους πριν συμβούν.

Μπορεί να υπάρχει άγχος χωρίς προφανή αιτία, ένταση στο σώμα, δυσκολία στον ύπνο, κόπωση, σφίξιμο, αίσθηση ότι πρέπει πάντα να είναι έτοιμος για κάτι.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «όλα είναι στο μυαλό». Σημαίνει ότι ο ψυχισμός και το σώμα έχουν μάθει να λειτουργούν σε κατάσταση συναγερμού. Κάποτε αυτός ο συναγερμός μπορεί να είχε λόγο ύπαρξης. Σήμερα όμως μπορεί να ενεργοποιείται ακόμη και όταν ο πραγματικός κίνδυνος δεν υπάρχει πια.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αρχίσει να αναγνωρίζει αυτές τις αντιδράσεις όχι ως παραξενιά ή αδυναμία, αλλά ως παλιούς τρόπους προστασίας που χρειάζονται κατανόηση.

Πώς τα παιδικά βιώματα επηρεάζουν τις σχέσεις;

Οι πρώτες σχέσεις της ζωής μας διαμορφώνουν, σε μεγάλο βαθμό, τις προσδοκίες μας για τις σχέσεις. Μέσα από αυτές μαθαίνουμε τι σημαίνει αγάπη, εγγύτητα, ανάγκη, θυμός, απόσταση, σύγκρουση, εξάρτηση, αποχωρισμός.

• Αν ένα παιδί ένιωσε ότι η αγάπη είναι ασταθής, μπορεί ως ενήλικας να φοβάται διαρκώς την εγκατάλειψη.
• Αν ένιωσε ότι η ανάγκη του ενοχλεί, μπορεί να δυσκολεύεται να ζητήσει.
• Αν έμαθε ότι ο θυμός καταστρέφει τη σχέση, μπορεί να τον καταπιέζει ή να τον φοβάται.
• Αν έμαθε ότι η εγγύτητα συνοδεύεται από έλεγχο ή απώλεια ελευθερίας, μπορεί να απομακρύνεται όταν κάποιος τον πλησιάζει.
• Αν μεγάλωσε με κριτική, μπορεί να περιμένει ότι και οι άλλοι θα τον κρίνουν.
• Αν δεν ένιωσε αρκετά σημαντικός, μπορεί να προσπαθεί συνεχώς να αποδείξει την αξία του.

Έτσι, στις ενήλικες σχέσεις δεν φέρνουμε μόνο το παρόν μας. Φέρνουμε και παλιές προσδοκίες. Παλιά ερωτήματα. Παλιά άγχη.

• «Θα μείνεις;»
• «Με βλέπεις;»
• «Θα με αντέξεις αν δεν είμαι καλά;»
• «Θα φύγεις αν θυμώσω;»
• «Θα με αγαπάς αν δεν είμαι τέλειος;»
• «Έχω χώρο να είμαι ο εαυτός μου;»

Πολλές φορές αυτά τα ερωτήματα δεν λέγονται ανοιχτά. Ζουν μέσα στις αντιδράσεις μας: στη ζήλια, στην απόσυρση, στην ανάγκη ελέγχου, στην υπερπροσαρμογή, στην αποφυγή, στην προσκόλληση, στην αδυναμία να εμπιστευτούμε.

Οι άμυνες ως παλιοί τρόποι επιβίωσης

Όταν ένας άνθρωπος μεγαλώνει σε συναισθηματικά δύσκολες συνθήκες, βρίσκει τρόπους να προστατευτεί. Αυτοί οι τρόποι ονομάζονται συχνά άμυνες. Δεν είναι κάτι κακό. Δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Είναι λύσεις που κάποτε είχαν νόημα.

• Ένα παιδί μπορεί να μάθει να μη ζητά, επειδή οι ανάγκες του δεν έβρισκαν ανταπόκριση.
• Να γίνεται τέλειο, επειδή μόνο τότε ένιωθε ότι αξίζει.
• Να φροντίζει τους άλλους, επειδή έτσι ένιωθε ασφαλές.
• Να αποσύρεται, επειδή η έκφραση συναισθημάτων οδηγούσε σε απόρριψη.
• Να ελέγχει, επειδή το απρόβλεπτο ήταν πολύ τρομακτικό.
• Να μη θυμώνει, επειδή ο θυμός έφερνε απόσταση ή σύγκρουση.
• Να μην εμπιστεύεται, επειδή η εμπιστοσύνη του κάποτε πληγώθηκε.

Αυτοί οι τρόποι μπορεί να ήταν κάποτε απαραίτητοι. Μπορεί να βοήθησαν τον άνθρωπο να αντέξει. Όμως στην ενήλικη ζωή συχνά συνεχίζουν να λειτουργούν αυτόματα, ακόμη κι όταν πια δεν χρειάζονται με τον ίδιο τρόπο.

Έτσι, αυτό που κάποτε προστάτευε, σήμερα μπορεί να περιορίζει.

Η ψυχοθεραπεία βοηθά να δούμε τις άμυνες με σεβασμό. Όχι να τις γκρεμίσουμε βίαια, αλλά να καταλάβουμε γιατί δημιουργήθηκαν, πότε ενεργοποιούνται και αν σήμερα υπάρχουν πιο ελεύθεροι τρόποι να σχετιστούμε με τον εαυτό μας και τους άλλους.

Δεν φταίνε απλώς οι γονείς

Όταν μιλάμε για παιδικά βιώματα, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να ακουστεί σαν αναζήτηση ενόχων. Σαν η θεραπεία να υπάρχει για να πούμε απλώς «φταίνε οι γονείς».

Αυτό θα ήταν πολύ απλουστευτικό.

Οι γονείς είναι και οι ίδιοι άνθρωποι με τη δική τους ιστορία, τα δικά τους τραύματα, τις δικές τους ελλείψεις, τα δικά τους όρια. Πολλές φορές έκαναν ό,τι μπορούσαν με τα μέσα που είχαν. Άλλες φορές πράγματι πλήγωσαν, παραμέλησαν ή δεν μπόρεσαν να προσφέρουν αυτό που χρειαζόταν.

Η ψυχοθεραπεία δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα σε δύο άκρα: είτε να τους αθωώσει για όλα είτε να τους κατηγορήσει για όλα. Το ζητούμενο δεν είναι η ενοχοποίηση, αλλά η κατανόηση.

• Τι έζησα;
• Πώς το έζησα τότε;
• Τι έμαθα για τον εαυτό μου;
• Τι έμαθα για τους άλλους;
• Πώς προστατεύτηκα;
• Ποιο κόστος έχει αυτό σήμερα;
• Τι μπορώ πια να αλλάξω;

Η κατανόηση του παρελθόντος δεν είναι δικαστήριο. Είναι προσπάθεια να αναγνωριστεί η ιστορία μας, ώστε να μην είμαστε αναγκασμένοι να την επαναλαμβάνουμε ασυνείδητα.

Γιατί επαναλαμβάνω όσα με πληγώνουν;

Ένα από τα πιο επώδυνα σημεία είναι όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι επαναλαμβάνει πράγματα που τον έχουν πληγώσει.

• Μπορεί να επιλέγει σχέσεις όπου δεν τον βλέπουν.
• Να προσπαθεί υπερβολικά για ανθρώπους που δεν είναι διαθέσιμοι.
• Να φοβάται την εγκατάλειψη και να προσκολλάται.
• Να φοβάται την οικειότητα και να απομακρύνεται.
• Να βάζει τον εαυτό του τελευταίο.
• Να επιβεβαιώνει ξανά και ξανά την παλιά αίσθηση ότι δεν αξίζει αρκετά.

Αυτό δεν συμβαίνει επειδή ο άνθρωπος θέλει να πονά. Συμβαίνει επειδή το γνώριμο έχει μεγάλη δύναμη. Ακόμη κι όταν είναι επώδυνο, το γνώριμο μοιάζει οικείο. Ξέρουμε πώς να υπάρχουμε μέσα σε αυτό.

Μερικές φορές, μέσα στην επανάληψη υπάρχει και μια ασυνείδητη ελπίδα:

• «Αυτή τη φορά θα τελειώσει αλλιώς».
• «Αυτή τη φορά θα με διαλέξουν».
• «Αυτή τη φορά θα με δουν».
• «Αυτή τη φορά θα πάρω την αγάπη που δεν πήρα».

Όμως χωρίς επίγνωση… δεν διορθώνεται το παλιό σενάριο. Επαναλαμβάνεται.

Η ψυχοθεραπεία βοηθά να γίνει αυτή η επανάληψη ορατή. Και όταν κάτι γίνεται ορατό, μπορεί σταδιακά να πάψει να μας οδηγεί με τον ίδιο αναγκαστικό τρόπο.

Το παρελθόν δεν είναι δικαιολογία — είναι πλαίσιο κατανόησης

Μερικοί άνθρωποι φοβούνται ότι αν δώσουν σημασία στο παρελθόν, θα χρησιμοποιήσουν τα παιδικά τους βιώματα ως δικαιολογία. Ότι θα πουν «είμαι έτσι επειδή έτσι μεγάλωσα» και θα μείνουν εκεί.

Όμως η ουσιαστική ψυχοθεραπευτική δουλειά δεν σταματά στη δικαιολογία. Το παρελθόν δεν εξηγεί τα πάντα με απλό τρόπο, ούτε μας απαλλάσσει από την ευθύνη της ενήλικης ζωής. Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε από πού ξεκινούν ορισμένοι τρόποι με τους οποίους ζούμε.

Η κατανόηση δεν ακυρώνει την ευθύνη. Την κάνει πιο ανθρώπινη.

• Αν ξέρω γιατί φοβάμαι τόσο, μπορώ να αρχίσω να δουλεύω με τον φόβο μου.
• Αν καταλαβαίνω γιατί αποσύρομαι, μπορώ να δοκιμάσω να μείνω λίγο περισσότερο στη σχέση.
• Αν βλέπω γιατί δυσκολεύομαι να πω όχι, μπορώ να αρχίσω να χτίζω όρια.
• Αν αναγνωρίζω την παλιά κριτική φωνή μέσα μου, μπορώ σιγά σιγά να μην την πιστεύω απόλυτα.

Δεν κοιτάμε πίσω για να μείνουμε πίσω. Κοιτάμε πίσω για να καταλάβουμε τι κουβαλάμε στο σήμερα.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να συνδέσει το παρόν με την ιστορία του. Όχι με τρόπο βιαστικό ή απλουστευτικό, αλλά σταδιακά, μέσα από μια σχέση εμπιστοσύνης.

Στη θεραπεία μπορεί να διερευνηθεί:

• Πότε εμφανίζεται το άγχος;
• Ποιες καταστάσεις με ενεργοποιούν υπερβολικά;
• Τι φοβάμαι στις σχέσεις;
• Πώς βλέπω τον εαυτό μου;
• Ποια συναισθήματα μου είναι δύσκολο να αντέξω;
• Πότε έμαθα να μη ζητώ;
• Πότε έμαθα να είμαι δυνατός;
• Πότε έμαθα ότι η ανάγκη μου είναι βάρος;
• Ποιες παλιές άμυνες εξακολουθούν να λειτουργούν σήμερα;
• Τι θα σήμαινε να ζήσω με περισσότερη ελευθερία;
• Πώς θα έμοιαζε αυτή ζωή;

Η θεραπεία δεν αλλάζει αυτό που συνέβη. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο που αυτό συνεχίζει να ζει μέσα μας.

Μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να πάψει να ταυτίζεται απόλυτα με τις παλιές του άμυνες. Να αναγνωρίσει ότι οι αντιδράσεις του έχουν ιστορία. Να πενθήσει αυτά που δεν πήρε. Να θυμώσει για όσα χρειάζεται να θυμώσει. Να δώσει λόγια σε εμπειρίες που έμειναν σιωπηλές. Να αναπτύξει έναν πιο φροντιστικό και λιγότερο τιμωρητικό τρόπο σχέσης με τον εαυτό του.

Η θεραπευτική σχέση ως νέα εμπειρία

Στη σχεσιακή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, η αλλαγή δεν προκύπτει μόνο επειδή ο άνθρωπος καταλαβαίνει λογικά τι του συνέβη. Προκύπτει και μέσα από μια νέα εμπειρία σχέσης.

• Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι οι ανάγκες του ενοχλούν μπορεί μέσα στη θεραπεία να δοκιμάσει να τις εκφράσει.
• Ένας άνθρωπος που φοβάται την κριτική μπορεί να βιώσει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να ταπεινωθεί.
• Ένας άνθρωπος που αποσύρεται όταν πληγώνεται μπορεί να αρχίσει να μένει και να μιλά.
• Ένας άνθρωπος που έχει μάθει να είναι πάντα δυνατός μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό του να είναι ευάλωτος.
• Ένας άνθρωπος που φοβάται τον θυμό μπορεί να δει ότι ο θυμός μπορεί να ειπωθεί χωρίς να καταστρέψει τη σχέση.

Αυτές οι εμπειρίες δεν είναι μικρές. Για έναν άνθρωπο που έμαθε να προστατεύεται με συγκεκριμένους τρόπους, το να ζήσει μια σχέση όπου μπορεί να υπάρξει λίγο διαφορετικά μπορεί να είναι βαθιά θεραπευτικό.

Η θεραπευτική σχέση δεν σβήνει το παρελθόν. Μπορεί όμως να προσφέρει έναν νέο χώρο μέσα στον οποίο το παρελθόν μπορεί να ξαναειπωθεί, να κατανοηθεί και να μη χρειάζεται να επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο.

Από την επιβίωση σε μια ζωή με μεγαλύτερη ελευθερία

Πολλοί από τους τρόπους που σήμερα μας δυσκολεύουν ξεκίνησαν κάποτε ως τρόποι επιβίωσης.

Η αποφυγή, ο έλεγχος, η τελειομανία, η υπερπροσαρμογή, η καχυποψία, η απόσυρση, η δυσκολία στα όρια, η ανάγκη να είμαστε πάντα δυνατοί — όλα αυτά μπορεί κάποτε να είχαν λόγο. Μπορεί να ήταν οι καλύτερες λύσεις που βρήκαμε τότε.

Το ζητούμενο δεν είναι να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας για αυτές τις λύσεις. Είναι να αναρωτηθούμε αν εξακολουθούμε να τις χρειαζόμαστε με τον ίδιο τρόπο.

Αυτό είναι ένα από τα βαθύτερα νοήματα της θεραπείας: να μην είμαστε αναγκασμένοι να ζούμε για πάντα με τρόπους που κάποτε μας προστάτευσαν, αλλά σήμερα μας περιορίζουν.

Όταν το παρελθόν βρίσκει λόγια

Το ψυχικό τραύμα και τα δύσκολα παιδικά βιώματα συχνά επιμένουν όχι μόνο επειδή συνέβησαν, αλλά επειδή δεν μπόρεσαν τότε να κατανοηθούν, να ειπωθούν και να κρατηθούν μέσα σε μια ασφαλή σχέση.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου αυτά τα βιώματα βρίσκουν λόγια. Όπου ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να υποτιμήσει τον πόνο του επειδή «άλλοι είχαν χειρότερα». Όπου μπορεί να αναγνωρίσει ότι αυτό που έζησε είχε σημασία. Όπου μπορεί να καταλάβει πώς αυτό που κάποτε τον προστάτευσε, σήμερα ίσως τον εμποδίζει να ζήσει πιο ελεύθερα.

Το παρελθόν δεν αλλάζει. Αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι η σχέση μας μαζί του.

Δεν είμαστε καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε για πάντα τους τρόπους με τους οποίους κάποτε μάθαμε να επιβιώνουμε. Μέσα στη θεραπευτική σχέση, αυτοί οι τρόποι μπορούν σταδιακά να αναγνωριστούν, να νοηματοδοτηθούν και να αλλάξουν.

Η ψυχοθεραπεία δεν αλλάζει αυτό που συνέβη. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο που αυτό συνεχίζει να ζει μέσα μας.