Πένθος και απώλεια

Το πένθος είναι μια από τις πιο βαθιές ανθρώπινες εμπειρίες. Συνήθως το συνδέουμε με τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, όμως η απώλεια μπορεί να πάρει πολλές μορφές.

Μπορεί να είναι ένας χωρισμός, το τέλος μιας σχέσης, η απώλεια μιας φιλίας, μιας επαγγελματικής ταυτότητας, μιας περιόδου ζωής, μιας προσδοκίας, μιας εικόνας που είχαμε για τον εαυτό μας ή για το μέλλον.

Κάτι τελειώνει εξωτερικά, αλλά μέσα μας συνεχίζεται.

Ο άνθρωπος μπορεί να νιώθει ότι η ζωή γύρω του προχωρά, ενώ μέσα του κάτι έχει μείνει πίσω. Μπορεί να ακούει από τους άλλους «πρέπει να προχωρήσεις», «ο χρόνος θα τα φτιάξει», «μην το σκέφτεσαι άλλο», αλλά ο ίδιος να νιώθει ότι δεν μπορεί απλώς να αφήσει πίσω του αυτό που έχασε.

Το πένθος δεν είναι κάτι που απλώς “ξεπερνάμε”. Είναι μια διαδικασία μέσα από την οποία προσπαθούμε να βρούμε έναν νέο τρόπο να ζούμε, όταν κάτι σημαντικό έχει αλλάξει οριστικά.

Δεν πενθούμε μόνο ανθρώπους

Όταν μιλάμε για πένθος, συχνά σκεφτόμαστε την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Και πράγματι, ο θάνατος φέρνει μια από τις πιο οδυνηρές μορφές απώλειας, γιατί μας φέρνει αντιμέτωπους με το οριστικό.

Όμως ο ψυχισμός δεν πενθεί μόνο ανθρώπους που πεθαίνουν. Πενθεί και σχέσεις που τελειώνουν. Πενθεί το μέλλον που φανταστήκαμε και δεν θα υπάρξει. Πενθεί εκδοχές του εαυτού μας που δεν μπορούμε πια να κρατήσουμε. Πενθεί την παιδική ηλικία που δεν ήταν όπως θα θέλαμε, την οικογένεια που δεν μας είδε όπως είμαστε, την αγάπη που περιμέναμε και δεν ήρθε.

Ένας χωρισμός, για παράδειγμα, δεν είναι μόνο η απώλεια ενός ανθρώπου. Είναι συχνά και η απώλεια μιας καθημερινότητας, μιας συνήθειας, μιας ελπίδας, μιας εκδοχής του μέλλοντος. Ο άνθρωπος μπορεί να πενθεί όχι μόνο αυτό που είχε, αλλά και αυτό που πίστευε ότι θα μπορούσε να υπάρξει.

Γι’ αυτό πολλές φορές ο πόνος του χωρισμού μοιάζει δυσανάλογος στα μάτια των άλλων. «Μα δεν πέθανε κανείς», μπορεί να πουν. Όμως μέσα στον ψυχισμό, κάτι πράγματι έχει πεθάνει: μια σχέση, μια φαντασία, μια συνέχεια, ένα “εμείς”.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να “προχωρήσω”;

Η φράση «πρέπει να προχωρήσεις» ακούγεται συχνά μετά από μια απώλεια. Μπορεί να λέγεται με καλή πρόθεση, όμως για τον άνθρωπο που πενθεί μπορεί να ακούγεται σαν πίεση ή σαν άρνηση του πόνου του.

Το πένθος δεν υπακούει εύκολα στη λογική. Δεν τελειώνει επειδή πέρασε ένας συγκεκριμένος αριθμός μηνών. Δεν κλείνει επειδή οι άλλοι κουράστηκαν να το ακούν. Δεν σταματά επειδή αποφασίσαμε ότι «αρκετά πια».

Ο χρόνος μπορεί να βοηθά, αλλά δεν αρκεί πάντα από μόνος του. Σημασία έχει τι γίνεται μέσα στον χρόνο. Αν ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει, να μιλήσει, να θυμώσει, να κλάψει, να θυμηθεί, να αποχαιρετήσει, να δώσει νόημα. Αν μπορεί να βρει χώρο για αυτό που χάθηκε, χωρίς να χαθεί και ο ίδιος μαζί του.

Μερικές φορές δεν μπορούμε να προχωρήσουμε όχι επειδή δεν θέλουμε, αλλά επειδή κάτι μέσα μας δεν έχει ακόμη καταλάβει πώς να συνεχίσει χωρίς αυτό που χάθηκε.

Το πένθος δεν έχει σωστό χρονοδιάγραμμα

Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν ότι πενθούν «πολύ» ή «λάθος». Αναρωτιούνται:

• «Έπρεπε να το έχω ξεπεράσει μέχρι τώρα;»
• «Γιατί ακόμα με πονάει;»
• «Γιατί άλλοι προχωρούν πιο γρήγορα;»
• «Μήπως κάτι δεν πάει καλά με εμένα;»

Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να πενθήσει κανείς. Ούτε ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα που να ισχύει για όλους. Το πένθος εξαρτάται από τη σχέση που είχαμε με αυτό που χάσαμε, από την ιστορία μας, από τα προηγούμενα βιώματά μας, από τη στήριξη που έχουμε γύρω μας, από το αν η απώλεια ήταν ξαφνική ή αναμενόμενη, από το αν υπήρξαν πράγματα που έμειναν ανείπωτα.

Κάποιοι άνθρωποι στην αρχή δεν νιώθουν τίποτα. Σαν να έχουν παγώσει. Άλλοι κατακλύζονται από πόνο. Κάποιοι θυμώνουν. Κάποιοι συνεχίζουν την καθημερινότητα τους και νομίζουν ότι το διαχειρίζονται, αλλά καταρρέουν αργότερα. Κάποιοι νιώθουν ενοχή επειδή συνεχίζουν τη ζωή τους. Άλλοι νιώθουν ενοχή επειδή δεν μπορούν να συνεχίσουν.

Όλες αυτές οι αντιδράσεις μπορούν να είναι μέρος μιας διεργασίας πένθους. Το ζητούμενο δεν είναι να πενθήσουμε «σωστά». Είναι να μπορέσουμε να πενθήσουμε αληθινά.

Χωρισμός: ένα πένθος που συχνά υποτιμάται

Ο χωρισμός είναι μια από τις πιο συχνές εμπειρίες απώλειας για τις οποίες κάποιος μπορεί να αναζητήσει ψυχολόγο ή ψυχοθεραπεία. Πολλοί άνθρωποι ψάχνουν «πώς να ξεπεράσω έναν χωρισμό» ή «γιατί δεν μπορώ να ξεπεράσω τον/την πρώην μου», όμως πίσω από αυτές τις αναζητήσεις υπάρχει συχνά κάτι βαθύτερο.

Ένας χωρισμός μπορεί να αγγίξει την αυτοεκτίμηση, την αίσθηση αξίας, τον φόβο εγκατάλειψης, την εμπιστοσύνη, την εικόνα που έχουμε για το μέλλον. Μπορεί να ξυπνήσει παλιότερες απώλειες ή παλιότερα τραύματα. Μπορεί να κάνει τον άνθρωπο να αναρωτιέται όχι μόνο «γιατί τελείωσε αυτή η σχέση;», αλλά και:

• «Τι λέει αυτό για εμένα;»
• «Γιατί δεν ήμουν αρκετός;»
• «Θα αγαπηθώ ξανά;»
• «Πώς θα ξαναεμπιστευτώ;»
• «Πώς γίνεται να συνεχίζει ο άλλος ενώ εγώ πονάω τόσο;»

Ο πόνος του χωρισμού δεν αφορά πάντα μόνο το παρόν. Μπορεί να συμπυκνώνει πολλές ιστορίες μαζί: την ανάγκη να αγαπηθούμε, τον φόβο ότι δεν αξίζουμε, την ελπίδα να μας διαλέξουν, την αγωνία ότι κάτι μέσα μας είναι εύκολο να εγκαταλειφθεί.

Γι’ αυτό ο χωρισμός μπορεί να γίνει τόσο βαθιά πληγή. Δεν χάνεται μόνο ο άλλος. Μερικές φορές χάνεται και ο τρόπος που νιώθαμε τον εαυτό μας δίπλα του.

Ενοχή, θυμός και ανείπωτα λόγια

Το πένθος δεν είναι μόνο θλίψη. Συχνά περιλαμβάνει και συναισθήματα που μπορεί να μας μπερδεύουν ή να μας κάνουν να ντρεπόμαστε.

Μπορεί να υπάρχει ενοχή:

• «Μήπως δεν έκανα αρκετά;»
• «Μήπως έπρεπε να είχα μιλήσει;»
• «Μήπως φταίω;»
• «Μήπως θα μπορούσα να το είχα αποτρέψει;»

Μπορεί να υπάρχει θυμός:

• «Γιατί έφυγες;»
• «Γιατί μου το έκανες αυτό;»
• «Γιατί δεν ήσουν όπως σε χρειαζόμουν;»
• «Γιατί η ζωή είναι τόσο άδικη;»

Μπορεί να υπάρχει ανακούφιση, και αυτό επίσης να γεννά ενοχή. Ιδίως σε σχέσεις δύσκολες, εξαντλητικές ή γεμάτες ένταση, η απώλεια μπορεί να συνοδεύεται από αντιφατικά συναισθήματα: πόνο και ανακούφιση, αγάπη και θυμό, νοσταλγία και πικρία.

Αυτά τα συναισθήματα δεν σημαίνουν ότι η αγάπη δεν ήταν αληθινή. Σημαίνουν ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύπλοκες. Πενθούμε όχι μόνο αυτό που ήταν όμορφο, αλλά και αυτό που δεν έγινε, αυτό που μας πλήγωσε, αυτό που δεν ειπώθηκε, αυτό που δεν επανορθώθηκε ποτέ.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο όπου αυτά τα συναισθήματα μπορούν να ειπωθούν χωρίς να κριθούν. Γιατί πολλές φορές το πένθος δυσκολεύει περισσότερο όταν ο άνθρωπος νιώθει ότι πρέπει να νιώθει μόνο “σωστά” συναισθήματα.

Το πένθος που δεν αναγνωρίζεται

Υπάρχουν απώλειες που οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν εύκολα ως πένθος.

• Η απώλεια μιας σχέσης που δεν είχε επίσημη μορφή.
• Η απώλεια μιας φιλίας.
• Η απώλεια μιας επαγγελματικής ευκαιρίας.
• Η απώλεια μιας παλιάς ταυτότητας.
• Η απώλεια της νεότητας.
• Η απώλεια της υγείας.
• Η απώλεια της πίστης ότι η οικογένειά μας θα αλλάξει.
• Η απώλεια μιας φαντασίωσης για το πώς θα έπρεπε να είναι η ζωή μας.

Σε τέτοιες περιπτώσεις ο άνθρωπος μπορεί να νιώθει ότι δεν έχει δικαίωμα να πενθεί. Ότι ο πόνος του δεν “μετράει”. Ότι πρέπει να το ξεπεράσει γρήγορα, επειδή οι άλλοι δεν το θεωρούν αρκετά σημαντικό.

Όμως ο ψυχισμός δεν πενθεί μόνο όσα αναγνωρίζονται κοινωνικά ως μεγάλες απώλειες. Πενθεί όσα είχαν σημασία. Και μερικές φορές αυτό που είχε σημασία για εμάς δεν είναι εύκολο να το εξηγήσουμε στους άλλους.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ακριβώς εκεί: να δοθεί αξία σε μια απώλεια που ίσως δεν βρήκε χώρο αλλού. Να μπορέσει ο άνθρωπος να πει: «Αυτό για εμένα είχε σημασία. Και πονάει που χάθηκε».

Πένθος και κατάθλιψη

Το πένθος μπορεί να μοιάζει με κατάθλιψη. Μπορεί να περιλαμβάνει θλίψη, απόσυρση, κούραση, απώλεια ενδιαφέροντος, δυσκολία στον ύπνο, αλλαγές στην όρεξη, δυσκολία συγκέντρωσης.

Στο πένθος, ο πόνος συνδέεται συχνά με μια συγκεκριμένη απώλεια. Μπορεί να έρχεται σε κύματα, να ενεργοποιείται από αναμνήσεις, ημερομηνίες, μέρη, αντικείμενα, λέξεις ή στιγμές. Μπορεί να συνυπάρχει με στιγμές σύνδεσης ή συγκίνησης.

Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου το πένθος παγώνει ή βαραίνει υπερβολικά. Όταν ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν μπορεί να επιστρέψει καθόλου στη ζωή. Όταν η ενοχή γίνεται αβάσταχτη. Όταν η αυτομομφή κυριαρχεί. Όταν η ζωή μοιάζει να μην έχει πια αξία. Όταν υπάρχουν σκέψεις αυτοκαταστροφής ή αυτοκτονίας.

Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι σημαντικό να ζητηθεί άμεσα βοήθεια από ειδικό ψυχικής υγείας. Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να είναι πολύ σημαντική, και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί και ψυχιατρική αξιολόγηση.

Το να ζητήσει κανείς βοήθεια δεν σημαίνει ότι πενθεί “λάθος”. Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να μείνει μόνος με κάτι τόσο βαρύ.

Γιατί πονάει τόσο αυτό που χάθηκε;

Ο πόνος της απώλειας συνδέεται με την αξία αυτού που χάθηκε. Πονάμε επειδή κάτι ή κάποιος είχε σημασία. Επειδή είχαμε δεθεί. Επειδή είχαμε επενδύσει αγάπη, χρόνο, ελπίδα, επιθυμία, φαντασία, μέλλον.

Μερικές φορές θυμώνουμε με τον εαυτό μας που πονάμε τόσο. Θα θέλαμε να είμαστε πιο δυνατοί, πιο λογικοί, πιο “ώριμοι”. Όμως το πένθος δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι ένδειξη δεσμού.

Όσο πιο σημαντικό ήταν κάτι για την εσωτερική μας ζωή, τόσο πιο βαθύ μπορεί να είναι το κενό που αφήνει. Και αυτό το κενό δεν γεμίζει με βιαστικές συμβουλές. Χρειάζεται χρόνο, λόγο, σχέση, νόημα.

Δεν πενθούμε μόνο για να αποχαιρετήσουμε. Πενθούμε και για να καταλάβουμε τι αγαπήσαμε, τι χρειαζόμασταν, τι χάσαμε και πώς θα συνεχίσουμε να ζούμε μετά από αυτό.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στο πένθος;

Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να σβήσει την απώλεια. Δεν προσπαθεί να κάνει τον άνθρωπο να ξεχάσει ή να “προχωρήσει” γρήγορα. Αντίθετα, προσφέρει έναν χώρο όπου η απώλεια μπορεί να αποκτήσει λόγια.

Στη θεραπεία μπορεί να έρθει η λύπη, αλλά και ο θυμός. Η αγάπη, αλλά και η απογοήτευση. Η ενοχή, αλλά και η ανάγκη για ζωή. Μπορούν να ειπωθούν όσα δεν ειπώθηκαν τότε, όσα έμειναν μισά, όσα ο άνθρωπος δεν τολμά να πει στους άλλους επειδή φοβάται ότι θα τους κουράσει, ότι θα τον κρίνουν ή ότι δεν θα τον καταλάβουν.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να διερευνήσει:

• Τι ακριβώς χάθηκε;
• Τι σήμαινε αυτό που χάθηκε για εμένα;
• Ποια κομμάτια του εαυτού μου ήταν δεμένα με αυτή τη σχέση ή αυτή την κατάσταση;
• Τι έμεινε ανείπωτο;
• Τι με θυμώνει;
• Τι με κρατάει πίσω;
• Τι φοβάμαι ότι θα συμβεί αν συνεχίσω;
• Πώς μπορώ να κρατήσω μέσα μου αυτό που αγάπησα χωρίς να με καθηλώνει;

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο άνθρωπος δεν “ξεπερνά” απλώς την απώλεια. Αρχίζει να τη μεταβολίζει. Να τη βάζει μέσα στην ιστορία του με έναν τρόπο λιγότερο αβάσταχτο.

Συνεχίζω χωρίς να προδώσω αυτό που χάθηκε

Ένας βαθύς φόβος στο πένθος είναι ότι αν συνεχίσω, προδίδω αυτό που έχασα. Αν γελάσω, αν ξαναβγώ, αν ερωτευτώ, αν χαρώ, αν φτιάξω ξανά τη ζωή μου, είναι σαν να λέω ότι δεν είχε σημασία.

Αυτός ο φόβος μπορεί να κρατά τον άνθρωπο δεμένο στον πόνο. Σαν ο πόνος να είναι ο τελευταίος τρόπος να παραμείνει πιστός σε αυτό που χάθηκε.

Όμως η συνέχιση της ζωής δεν σημαίνει προδοσία. Δεν σημαίνει ότι η απώλεια δεν είχε σημασία. Δεν σημαίνει ότι αντικαθιστούμε ό,τι χάθηκε. Σημαίνει ότι σιγά σιγά βρίσκουμε έναν τρόπο να το κουβαλάμε αλλιώς.

Η μνήμη δεν χρειάζεται να είναι μόνο πληγή. Μπορεί να γίνει μέρος της ιστορίας μας. Κάτι που μας διαμόρφωσε, που μας πόνεσε, που μας έμαθε, που ίσως συνεχίζει να έχει θέση μέσα μας, αλλά δεν μας στερεί ολοκληρωτικά τη δυνατότητα να ζήσουμε.

Η θεραπευτική σχέση ως χώρος που αντέχει τον πόνο

Στη σχεσιακή ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, το πένθος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως μια εσωτερική διαδικασία που ο άνθρωπος πρέπει να κάνει μόνος του. Χρειάζεται σχέση. Χρειάζεται έναν άλλον που μπορεί να ακούσει, να αντέξει, να μείνει.

Πολλές φορές ο άνθρωπος που πενθεί νιώθει ότι οι άλλοι γύρω του δεν αντέχουν πια τον πόνο του. Ότι πρέπει να είναι καλύτερα. Ότι πρέπει να μη μιλά συνεχώς για το ίδιο. Ότι πρέπει να προστατεύσει τους άλλους από το βάρος του.

Στη θεραπεία μπορεί να υπάρξει ένας χώρος όπου δεν χρειάζεται να βιαστεί. Όπου η επανάληψη δεν θεωρείται πρόβλημα, αλλά μέρος της προσπάθειας του ψυχισμού να καταλάβει. Όπου η σιωπή έχει θέση. Όπου το κλάμα, ο θυμός, η σύγχυση, η νοσταλγία και η αδυναμία μπορούν να υπάρξουν χωρίς να χρειάζεται να διορθωθούν αμέσως.

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να μην είναι μόνος απέναντι στην απώλεια. Και πολλές φορές, αυτό από μόνο του είναι βαθιά σημαντικό.

Όταν το τέλος ανοίγει ερωτήματα για τη ζωή

Κάθε απώλεια φέρνει μαζί της και ερωτήματα. Όχι μόνο για αυτό που χάθηκε, αλλά και για το πώς ζούμε.

• Τι έχει πραγματικά σημασία για εμένα;
• Πώς σχετίζομαι;
• Τι φοβάμαι να χάσω;
• Τι ανέβαλα;
• Τι δεν είπα;
• Πώς θέλω να συνεχίσω;
• Ποιος είμαι τώρα που αυτό τελείωσε;

Με αυτή την έννοια, το πένθος δεν είναι μόνο μια διαδικασία αποχαιρετισμού. Είναι και μια διαδικασία αναδιοργάνωσης. Ο άνθρωπος καλείται να ξαναβρεί τη θέση του στον κόσμο, όταν κάτι που τον στήριζε, τον όριζε ή του έδινε νόημα δεν υπάρχει πια με τον ίδιο τρόπο.

Αυτό μπορεί να είναι επώδυνο, αλλά και βαθιά μεταμορφωτικό. Όχι με την έννοια ότι η απώλεια είναι “καλή”. Η απώλεια πονά. Όμως μέσα από την επεξεργασία της, ο άνθρωπος μπορεί να έρθει σε βαθύτερη επαφή με τον εαυτό του, τις ανάγκες του, τους δεσμούς του και τη ζωή που θέλει να συνεχίσει να χτίζει.

Πότε αξίζει να ζητήσω βοήθεια;

Αξίζει να απευθυνθείτε σε ψυχολόγο όταν νιώθετε ότι η απώλεια σας έχει καθηλώσει, όταν ο πόνος δεν βρίσκει χώρο να ειπωθεί, όταν η καθημερινότητα έχει γίνει πολύ δύσκολη, όταν αποσύρεστε έντονα από τη ζωή, όταν κυριαρχούν ενοχές, θυμός ή αίσθηση κενού, ή όταν ένας χωρισμός ή μια απώλεια μοιάζει να έχει αγγίξει πολύ βαθύτερα σημεία της ιστορίας σας.

Δεν χρειάζεται να περιμένετε να «μην αντέχετε άλλο» για να ζητήσετε βοήθεια. Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μόνο για τις στιγμές πλήρους κατάρρευσης. Μπορεί να είναι ένας χώρος φροντίδας ακριβώς όταν κάτι μέσα σας προσπαθεί να καταλάβει πώς θα συνεχίσει.

Ένας νέος τρόπος να κουβαλάμε την απώλεια

Το πένθος δεν σημαίνει ότι μένουμε για πάντα στο ίδιο σημείο. Αλλά δεν σημαίνει και ότι σβήνουμε αυτό που χάθηκε.

Ίσως η πιο ουσιαστική αλλαγή δεν είναι να πάψει εντελώς να πονάει. Είναι να αλλάξει ο τρόπος που το κουβαλάμε.

• Λιγότερο σαν πληγή που μας καθηλώνει.
• Περισσότερο σαν μέρος της ιστορίας μας.
• Λιγότερο σαν κάτι που μας κρατά μόνο στο παρελθόν.
• Περισσότερο σαν κάτι που μπορεί να βρει μια θέση μέσα στη ζωή που συνεχίζεται.

Δεν πενθούμε μόνο για να αποχαιρετήσουμε. Πενθούμε και για να μπορέσουμε, κάποια στιγμή, να συνεχίσουμε να ζούμε χωρίς να αρνηθούμε αυτό που αγαπήσαμε.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει σε αυτή τη δύσκολη και βαθιά ανθρώπινη διαδρομή: να μη βιαστούμε να ξεχάσουμε, αλλά να βρούμε έναν τρόπο να θυμόμαστε χωρίς να χανόμαστε.